สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง พร้อมด้วย สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จฯ ไปทรงเยี่ยมราษฎร ณ บ้านแม่ต๋ำ ต. เสริมซ้าย อ. เสริมงาม จ. ลำปาง เมื่อวันที่ 17 มกราคม พ.ศ. 2527 ได้ทอดพระเนตรเห็นสภาพความยากจนของชาวบ้าน อีกทั้งทรงพบว่ามีตอไม้และขอนไม้จำนวนมาก ถูกทิ้งไว้โดยเปล่าประโยชน์ ด้วยสายพระเนตรอันยาวไกล พระองค์ทรงตระหนักว่า หากจะให้ราษฎรช่วยกันอนุรักษ์และฟื้นฟูป่าไม้ จะต้องทำให้พวกเขามีอาชีพ และความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นก่อน จึงมีพระราชดำริให้ชาวบ้านนำ “ไม้ล้มขอนนอนไพร” เหล่านั้นมาสร้างสรรค์เป็นงานแกะสลักไม้อันประณีตงดงาม

ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ ส่งครูช่างผู้เชี่ยวชาญมาถ่ายทอดความรู้ด้านศิลปะการแกะไม้ให้แก่ราษฎรในพื้นที่ เพื่อสร้างอาชีพและรายได้เสริม งานแกะสลักไม้ของศูนย์ศิลปาชีพบ้านแม่ต๋ำ ไม่เพียงเป็นการแปรรูปเศษไม้ให้กลายเป็นศิลปะเท่านั้น แต่ยังเป็นการสร้างคน สร้างช่าง และสร้างคุณค่าทางจิตใจ จากชาวบ้านผู้พึ่งพาธรรมชาติในการทำไร่ กลายเป็นผู้สร้างสรรค์ผลงานที่มีชีวิตด้วยการเรียนรู้ศิลปหัตถกรรมไทยอย่างลึกซึ้ง

เศษไม้ที่เคยไร้ค่าได้ถูกปลุกชีวิตใหม่กลายเป็นผลงานศิลปะที่ทรงคุณค่า สะท้อนจิตวิญญาณของความเพียรพยายามและเป็นมรดกแห่งงานฝีมือไทยที่งดงามเหนือกาลเวลา งานแกะสลักไม้ของศูนย์ศิลปาชีพบ้านแม่ต๋ำคือเครื่องหมายแห่งพระเมตตาและพระปรีชาญาณ ที่ทรงเปลี่ยนเศษไม้ให้กลายเป็นงานหัตถกรรมล้ำค่า ธำรงเอกลักษณ์งานศิลปาชีพไทยให้รุ่งเรืองงดงามตราบชั่วลูกชั่วหลาน

พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ไปนมัสการพระอาจารย์ไพบูลย์ สุมังคโล ณ สำนักสงฆ์วัดอนาลโย อำเภอเมืองพะเยา จังหวัดพะเยา เป็นการส่วนพระองค์ เมื่อวันที่ 18 มกราคม พ.ศ. 2527

💚 พระราชปณิธานสีเขียว : คืนชีวิตช้างสู่ธรรมชาติ...ฟื้นฟูป่าไทยให้สมบูรณ์ด้วยพระมหากรุณาธิคุณ

ช้างนับเป็นสัตว์คู่บ้านคู่เมืองของสยามประเทศมาตั้งแต่อดีต และมีความสำคัญผูกพันอย่างยิ่งกับสถาบันพระมหากษัตริย์ มีบทบาทสำคัญทางประวัติศาสตร์และผูกพันกับวิถีชีวิตสังคมไทยเสมอมา ทว่าในอดีต ประชากรช้างในประเทศไทยลดลงอย่างมาก เนื่องมาจากปัญหาความขัดแย้งระหว่างคนกับช้าง รวมถึงการลักลอบนำลูกช้างมาเลี้ยงเร่ร่อนในเขตเมือง ซึ่งเป็นวิถีชีวิตที่ผิดธรรมชาติของสัตว์ป่า

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงตระหนักถึงปัญหานี้อย่างลึกซึ้ง และทรงสนพระราชหฤทัยในช้างเป็นอย่างยิ่ง และทรงตระหนักว่าทรัพยากรช้างไทยนับวันจะลดลงจนใกล้สูญพันธุ์ไปจากแผ่นดิน ด้วยทรงห่วงใยถึงวิถีชีวิตที่ผิดธรรมชาติของสัตว์ป่า อันเป็นเหตุแห่งการสูญพันธุ์ จึงมีพระราชดำริให้หน่วยงานที่รับผิดชอบดำเนินโครงการอนุรักษ์ช้างป่า ตลอดจนช่วยเหลือช้างเลี้ยงให้กลับไปใช้ชีวิตอิสระในป่าธรรมชาติ

กระแสพระราชดำรัส เมื่อวันที่ 12 สิงหาคม พุทธศักราช 2542
"ข้าพเจ้าอยากจะเล่าโครงการปล่อยช้างคืนสู่ธรรมชาติ​ ข้าพเจ้าพูดเล่นเท่านั้นเอง พูดเล่นกับพวกที่อยู่ข้างเคียง บอกว่าไปไหนพระเจ้าอยู่หัวทรงล้อว่า มีแต่ปล่อยไก่เท่านั้นเอง พระราชินีปล่อยไก่ที่โน่น...ปล่อยไก่ที่นี่ เลยบอกแหม...ถ้าได้ปล่อยช้างคืนสู่ธรรมชาติบ้างก็ดี แล้วทุกคนเลยช่วยกันจัดให้ข้าพเจ้าได้ปล่อยช้าง"

"โครงการคืนช้างสู่ธรรมชาติ" ในพระราชดำริ ถูกก่อตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2540 เพื่อสนองพระราชปณิธานในการอนุรักษ์สัตว์ป่าหายากและใกล้สูญพันธุ์ของโลก รวมทั้งเป็นมาตรการสำคัญที่จะช่วยแก้ปัญหาให้ช้างเลี้ยงและช่วยฟื้นฟูประชากรช้างไทยภายใต้แนวความคิด "ช้างเลี้ยงก็คือช้างป่า" เพราะช้างเป็นสัตว์เพียงชนิดเดียวที่มนุษย์ไม่สามารถเข้าไปคัดเลือกและปรับปรุงสายพันธุ์ได้เหมือนสัตว์เลี้ยงชนิดอื่น ๆ

โครงการได้เริ่มดำเนินการปล่อยช้างคืนสู่ธรรมชาติอย่างเป็นระบบ ดังปรากฏว่า
▪️ ปี พ.ศ. 2540 ปล่อย 3 เชือก
▪️ ปี พ.ศ. 2541 ปล่อย 2 เชือก
▪️ ปี พ.ศ. 2542 ปล่อย 2 เชือก
ตามที่พระราชทานพระราชดำรัสว่า "ดูได้ผลดี รู้สึกเขาสดชื่น ดูปรับตัวเข้ากับป่าได้เป็นอย่างดี"

นอกจากนี้ยังทรงติดตามความเป็นอยู่ของช้างอย่างใกล้ชิด และในปี พ.ศ. 2543 ทรงรับสั่งถึงความเป็นอยู่ของช้าง พร้อมทั้งมีพระราชประสงค์ที่จะเห็นช้างที่ปล่อยคืนสู่ป่าสามารถสืบพันธุ์และตกลูกตามธรรมชาติได้

ต่อมาในปี พ.ศ. 2545 สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้ทรงพระราชทานพระราชานุญาตให้ดำเนินการจัดตั้งมูลนิธิขึ้น โดยมุ่งหมายให้เป็นองค์กรที่ทำหน้าที่สนับสนุนและดูแลโครงการคืนช้างสู่ธรรมชาติต่อไปในระยะยาว และได้พระราชทานชื่อว่า "มูลนิธิคืนช้างสู่ธรรมชาติ" เมื่อวันที่ 9 สิงหาคม 2545 ด้วยพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์

ที่ผ่านมามูลนิธิคืนช้างสู่ธรรมชาติ ในพระบรมราชินูปถัมภ์ ได้ให้ความช่วยเหลือและปล่อยช้างคืนสู่ธรรมชาติไปแล้วรวมทั้งสิ้น 93 เชือก ในพื้นที่ป่า 3 จังหวัด ได้แก่ ลพบุรี ลำปาง และสกลนคร โครงการเหล่านี้ประสบความสำเร็จในการเพิ่มจำนวนประชากรช้าง ตลอดจนสร้างความสมดุลให้กับระบบนิเวศป่าไม้

นอกจากโครงการคืนช้างสู่ธรรมชาติแล้ว ยังมีพระราชกรณียกิจสำคัญอื่น ๆ ที่สะท้อนพระราชปณิธานสีเขียวนี้
💚 โครงการอนุรักษ์และฟื้นฟูสภาพป่าสงวนแห่งชาติป่ากุยบุรี: เป็นตัวอย่างความสำเร็จในการสร้างความสัมพันธ์อันดีระหว่างคนกับช้างป่า และสร้างจิตสำนึกให้ประชาชนร่วมกันอนุรักษ์ธรรมชาติ
💚 โรงพยาบาลช้าง ณ ศูนย์อนุรักษ์ช้างไทย จังหวัดลำปาง: พระราชทานพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์จัดสร้าง ถือเป็นโรงพยาบาลแห่งแรกที่เปิดทำการรักษาช้างโดยไม่คิดค่าใช้จ่ายใด ๆ ศูนย์แห่งนี้ยังเป็นสถานที่เลี้ยง ฝึก ดูแลช้างแบบครบวงจร รวมถึงดูแลช้างสำคัญของพระมหากษัตริย์ 6 เชือกด้วย

ทั้งนี้​ เพื่อสนองพระราชปณิธานในการอนุรักษ์ช้างไทย​ มูลนิธิคืนช้างสู่ธรรมชาติได้จัดตั้งสำนักงานมูลนิธิฯ เพิ่มอีก 1 แห่ง เมื่อวันที่ 30 สิงหาคม 2547 ในพื้นที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าซับลังกา จ.ลพบุรี ซึ่งมีพื้นที่เป็นที่ราบล้อมรอบด้วยเทือกเขาเป็นรูปก้ามปูเนื้อที่ประมาณ 155 ตารางกิโลเมตรหรือประมาณ 96,875 ไร่  โดยจะสามารถรองรับช้างได้ แบะมีภูมิประเทศง่ายต่อการติเตามช้าง โดยในการปล่อยครั้งแรกมีการจัดเตรียมช้างจำนวน 6 เชือก เพื่อถวายแด่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง 

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินทรงเยี่ยมเยือนราษฎรจังหวัดแพร่ ครั้งที่ 3 ปี 2516

พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พร้อมด้วย สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินยังจังหวัดแพร่ ครั้งที่ 3 วันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2516 โดยเสด็จพระราชดำเนินเพื่อถวายผ้าพระกฐินต้น (กฐินส่วนพระองค์) และทรงเยี่ยมราษฎร ณ วัดหนองม่วงไข่ ตำบลหนองม่วงไข่ อำเภอหนองม่วงไข่ จังหวัดแพร่

เมื่อวันที่ ๑๗ มกราคม ๒๕๒๗ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พร้อมด้วยสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาสยามบรมราชกุมารี ได้เสด็จเยี่ยมราษฎรบ้านเหล่ายาว หมู่ที่ ๔ ตำบลเสริมกลาง อำเภอเสริมงาม จังหวัดลำปาง ซึ่งในโอกาสนั้น ได้ทรงทราบจากพระครูโสภณคณารักษ์ เจ้าคณะอำเภอเสริมงาม ว่ายังมีหมู่บ้านแม่ต๋ำที่มีราษฎรยากจนมาก ไม่มีอาชีพที่แน่นอน ลักษณะภูมิประเทศเป็นภูเขา มีพื้นที่ทำกินน้อย ราษฎรดำรงชีพด้วยการรับจ้าง ตัดไม้ เลื่อยไม้ ล่าสัตว์ และหาของป่าออกขาย สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ทรงทราบจึงเสด็จไปทอดพระเนตรสภาพหมู่บ้าน และทรงเยี่ยมราษฎรในวันนั้น หลังจากนั้นด้วยพระมหากรุณาธิคุณอันล้นพ้นต่อราษฎรบ้านแม่ต๋ำ ทรงรับสั่งให้ท่านผู้หญิงสุประภาดา เกษมสันต์ ราชเลขานุการในองค์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ดำเนินการตรวจสภาพพื้นที่อย่างละเอียด และทรงโปรดให้นำโครงการศิลปาชีพพิเศษมาช่วยเหลือราษฎรบ้านแม่ต๋ำ เพื่อเป็นการเสริมรายได้และอาชีพสุจริตให้แก่ราษฎร

อย่างไรก็ตาม แม้การจัดตั้งโครงการศิลปาชีพพิเศษบ้านแม่ต๋ำจะได้ดำเนินการตามพระราชประสงค์เรียบร้อยแล้ว แต่ยังไม่สามารถขจัดปัญหาในภาพรวมทุกด้านให้หมดไปได้ จึงจำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องพัฒนาในด้านอื่น ๆ ควบคู่กันไป มิฉะนั้นราษฎรบ้านแม่ต๋ำก็จะขยายพื้นที่ทำกินด้วยการบุกรุกเขตป่าสงวนแห่งชาติอันอุดมสมบูรณ์เพิ่มมากขึ้น

ดังนั้น กองศิลปาชีพจึงได้จัดตั้งโครงการพัฒนาขึ้น โดยใช้ชื่อว่า “โครงการพัฒนาบ้านแม่ต๋ำ” เมื่อวันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ ๒๕๓๑ โดยประสานงานกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อการดำเนินงานตามพระราชปณิธานอันแน่วแน่ ที่จะส่งเสริมพัฒนาอาชีพให้ราษฎรสามารถดำรงชีพอยู่ได้ และมีฐานะความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น ตลอดจนให้ราษฎรมีความรับผิดชอบในด้านต่าง ๆ โดยเฉพาะช่วยกันดูแลรักษาทรัพยากรป่าไม้อันมีค่า

วันที่ ๑๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๑๒ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จโดยรถยนต์พระที่นั่ง ไปทรงเยี่ยมโรงพยาบาลจังหวัดน่าน

เมื่อเสด็จถึงทรงสุหร่าย ทรงเจิมแผ่นป้ายตึก “พิทักษ์ไทย” ซึ่งเป็นตึกที่พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้สร้างขึ้น โดยพระราชทานเงินค่าก่อสร้างมูลค่าสองแสนสี่หมื่นบาทถ้วน แล้วทรงเยี่ยม และทรงมีพระราชปฏิสันถารกับบรรดาทหาร ตำรวจ และอาสาสมัคร ที่ได้รับบาดเจ็บในการปฏิบัติหน้าที่ปราบผู้ก่อการร้าย ในโอกาสนี้ผู้ที่ได้รับบาดเจ็บจำนวน ๑๒ คน ได้รับพระราชทานเงินคนละ ๘๐๐ บาท ยังความปลื้มปีติแก่เจ้าหน้าที่ทุกคนอย่างหาที่สุดมิได้ ก่อนเสด็จพระราชดำเนินกลับ ล้นเกล้าทั้งสองพระองค์ทรงลงพระปรมาภิไธย และพระนามาภิไธยในสมุดเยี่ยมด้วย